Posted by: bluesyemre | June 1, 2021

Telif Haklarına İlişkin Bilgilendirme Yazısı #TürkiyeYayıncılarBirliği

Değerli Kitapseverler,

Covid-19 pandemisiyle birlikte dijital ortamdaki eser ve içerik paylaşımlarında artış, kitapla ilgili etkinliklerin dijital alanda yaygınlaşması ve daha fazla insana ulaşabilmesi açısından sevindirici olmakla birlikte, çoğunun iyi niyetle ve heyecanla yapıldığına inandığımız bu paylaşımlar önemli oranda telif hakkı ihlallerine neden olmaktadır. Bu ihlallerin pek çoğunun farkında olunmadan, bilgi eksikliği nedeniyle ortaya çıktığı düşüncesiyle, yayımlanmış eserlerin dijital ortamlardaki kullanımlarına ilişkin temel birkaç bilgiyi paylaşmak isteriz.

Ülkemizde telif hakları, 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’yla düzenlenmiştir. Bu yasaya göre telif hakkı ile korunan eserlerin, hak sahiplerinden izin alınmadan kullanılabilmesi istisnai durumlar dışında mümkün değildir.  

Yasa gereği bir kitabın tamamının okunarak ses/görüntü kaydının yapılması ve dijital bir platformda “sesli kitap” şeklinde sunulması ancak hak sahiplerinden izin alınarak mümkündür. Bir kitabın %10’unun ya da %20’sinin izin alınmadan kullanılabileceği şeklinde, miktar belirten bilgiler ise tamamıyla yanlıştır.

Bir kitabın sadece tanıtım amacıyla çok kısa bir parçasının, kaynak belirtilmek şartıyla, sesli okuma ve gösterme yoluyla yapılan ses ya da video kaydının paylaşılmasında genel olarak sakınca yoktur. Ancak alıntı yapılan bölümün kitabın bütünüyle orantılı şekilde çok kısa olması, tanıtım maksadını aşmaması, kitaba ve onu üretenlere zarar vermeyecek şekilde sunulması zorunludur. Kitapların künyelerinde yer alan telif hakkı ile ilgili bilgi ve uyarıların da dikkate alınması gerekir.

Diyelim ki, bir resimli öykü kitabını telif ücreti ödemeden sesli okuma videosu olarak sunmak istiyorsunuz. Kitabın sadece bir kısmı için kullanım izni istenmelidir. Örneğin, 36 sayfalık bir resimli öykü kitabının en fazla 5-6 sayfası için yayınevinden bu tür bir kullanım izni istenmelidir. Veya bir romanı telif bedeli olmaksızın, etkinlik, tanıtım vb. amaçlarla ses kaydı olarak dijital alanda okumak istiyorsunuz. Romanın tamamının paylaşılması doğrudan hak ihlali yaratacağı için, örneğin 100 sayfalık bir romandan 6-7 sayfayı aşmayan bir bölümü bu şekilde okumak için yayınevinden izin istenmelidir. Benzer şekilde bir şiir kitabından telif bedeli ödemeden alıntı yapmak ve bu alıntıyı dijital alanda paylaşmak isterseniz, kitaptan 1 veya 2 şiiri alıntılamak için yayınevinden izin istenmelidir.

Verilen izin, sadece verildiği kullanıma ve koşullarına özeldir; 6 sayfa için sesli okuma izni alındıysa bu sadece belirlenen 6 sayfayla ve bu okumayla sınırlıdır. Kitabın başka bir 6 sayfasının okunmasını veya izni alınan 6 sayfanın izin verilen hususlar dışında bir kullanımını kapsamamaktadır. Okumanın hangi tarihte yapılacağı, hangi platformlarda kullanılacağı, canlı yayın mı kayıt mı olacağı, platformda ne kadar süreyle tutulabileceği/ne kadar süre sonra

platformdan kaldırılması gerektiği vb. koşullar da alınacak izin kapsamında net biçimde bulunmalıdır.

Öte yandan bahsettiğimiz türden bir kullanım bir dijital platformda sunulduğunda videonun izlenmesi üzerinden para kazanılıyorsa veya reklam geliri elde ediliyorsa, mutlaka hak sahiplerine de telif bedeli ödenmelidir.

Yine de açıklıkla belirtmek gerekir ki bu tür kullanımlarda izin verilecek sayfa hak sahiplerinin inisiyatifindedir ve izin verilen kullanıcıların, yaptıkları kullanımdan hiçbir ticari menfaatinin olmaması da gerekir. Yukarıda verilen örnekler sadece konunun anlaşılmasını kolaylaştırmak amacıyla verilmiştir, bir kural veya sınırlama belirlememektedir.

Bazı yayınevleri, yayımladıkları kitaplar için uygun gördükleri ve kendilerinden ayrıca izin alınmasını gerektirmeyen kullanım biçim ve oranlarını kendi internet sitelerinde, her kitap için “tadımlık” vb. isimlerle tanımlayıp örnekleyerek telif hakkı ihlali yapmadan kullanım seçeneklerini belirlemektedir. Bu tür önceden tanımlanmış izinli kullanım olanaklarından yararlanmak için yayınevlerinin internet siteleri incelenmelidir.

Yayıncılar Telif Hakları ve Lisanslama Meslek Birliği’nin (YayBir) internet sitesinde farklı kitap türlerindeki alıntılama vb. konulara ilişkin ayrıntılı bilgilere ve örneklere de ulaşabilirsiniz.

Kitapların kullanım izni için, günümüzde kolaylaşan iletişim olanakları sayesinde doğrudan yazarlara ulaşmak yerine yayınevlerine ulaşmak doğrudur; çünkü kitapların kullanım hakları yayınevleri tarafından temsil edilmektedir. Unutulmamalıdır ki, yayınevleri telif haklarını korurken ve ihlalleri önlemeye çalışırken yazarların, çizerlerin ve çevirmenlerin yani yayımladıkları kitapların eser sahiplerinin haklarını da korumaktadırlar.

Bir kitabın yazılışından okura ulaşmasına kadar süren uzun üretim zincirinde pek çok kişinin ve kuruluşun emeği vardır. Bu emeklerin önemli bölümü karşılığını telif haklarıyla bulur. Telif haklarının korunması; hem yazar, çevirmen, çizer gibi eser sahiplerinin üretimlerini hem de bu üretimleri okurlara ulaştırmak için çalışan yayınevi, matbaa, kitabevi gibi paydaşların faaliyetlerini sürdürülebilir kılar. Telif haklarına hassasiyet göstererek kültür varlıklarımızın zenginleşmesi ve hak sahiplerinin zarar görmemesi hep birlikte sağlanabilecektir.

Üç adım testi ilk kez 1967 yılında (ülkemizin de taraf olduğu) Edebiyat ve Sanat Eserlerinin Korunmasına İlişkin Bern Sözleşmesi’nde[1] [2] yer almış, sonraki yıllarda ulusal ve başka uluslararası hukuk metinlerine de dahil edilmiştir[3]. Yine ülkemizin taraf olduğu Ticaretle Bağlantılı Fikri Mülkiyet Hakları Anlaşması’nın (TRIPS) 13’üncü[4] ve WIPO Telif Hakları Anlaşması’nın 10(2)[5] maddelerinde; ayrıca Avrupa Birliği Bilgi Toplumu Direktifi’nin 5.5’inci maddesinde[6] ve Avrupa Parlamentosu tarafından 2019 Mart ayında kabul edilmiş olan Avrupa Birliği Dijital Tek Pazarda Telif Hakları Direktifi’nin 6’ncı gerekçesinde[7] yer almaktadır.

Üç adım testi, Bern Sözleşmesi’nin 9(2) maddesinde şöyle ifade edilmektedir: “Bu eserlerin, eser sahibinin yasal çıkarlarına zarar vermemek ve eserin normal kullanımına engel olmamak kaydıyla, bazı özel durumlarda çoğaltılmasına verilecek izin, Birlik ülkelerinin mevzuatı ile düzenlenecektir[8]

Testin birinci adımı “eser sahibinin yasal çıkarlarına zarar vermemek”, ikinci adımı “eserin normal kullanımına engel olmamak”, üçüncü ve son adımı ise “bazı özel durumlarda” şeklinde belirtilmektedir.

Üç adım testi, eser sahibinin mali haklarının sınırlandırıldığı (bu haklara istisnalar getirildiği) durumlardaki eser kullanımlarının telif hukukuna uygunluğunun belirlenmesi için bir denetim yöntemidir. Ülkemizde de fikri haklarla ilgili tüm davalarda üç adım testi ölçüt alınmaktadır. İstisna kapsamındaki kullanımın hukuka uygun olması için üç adım testinin tüm adımlarını birlikte karşılaması gerekmektedir [9].

5846 Sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu (FSEK) 34’üncü maddede eser sahibinin haklarına eğitim amaçlı kullanımlar için bir sınırlandırma (istisna) getirilmektedir: “…seçme ve toplama eserler vücuda getirilmesi serbesttir”. Bu istisnanın koşulları bellidir: “…maksadın haklı göstereceği bir nispet dahilinde… hal ve vaziyetinden eğitim ve öğretim gayesine tahsis edildiği anlaşılan…” ve istisnadan yararlanmanın çerçevesi üç adım testi ile çizilmiştir: “Ancak bu serbestlik, hak sahibinin meşru menfaatlerine haklı bir sebep olmadan zarar verir veya eserden normal yararlanma ile çelişir şekilde kullanılamaz”.[10]

FSEK 38’inci maddede eser sahibinin haklarına şahsi kullanım amaçlı getirilen sınırlandırma (istisna) yer almaktadır: “Bütün fikir ve sanat eserlerinin kâr amacı güdülmeksizin şahsen kullanmaya mahsus çoğaltılması mümkündür”. Burada da yine istisnadan yararlanmanın çerçevesi üç adım testi ile çizilmiştir: “Ancak, bu çoğaltma hak sahibinin meşru menfaatlerine haklı bir sebep olmadan zarar veremez ya da eserden normal yararlanmaya aykırı olamaz”.[11]

Eserden normal yararlanma:

Eserden normal yararlanma yani eserin normal kullanımı, hak sahibinin yasal olarak eserinden elde edebileceği maddi-manevi değeri ifade etmektedir. İstisna kapsamındaki kullanım bu değerin önemli ölçüde azalmasına veya yok olmasına neden oluyorsa, eserden normal yararlanmayla çelişen bir durum ortaya çıkmaktadır.[12]

Hak sahibinin meşru menfaatleri ve zarar:

Hak sahibinin meşru menfaatlerine haklı bir sebep olmadan zarar verilmesi, makul olmayan bir zararı ifade etmektedir. Aslında mali haklara getirilen her sınırlama (istisna) bu haklara zarar verir[13] (bu nedenle de istisnalar karşılığında adil bedel ödenmesi önemli ve gereklidir; serbest kullanım/istisna kapsamında kullanım, kendiliğinden ücretsiz kullanım anlamına gelmemelidir). Bu zarar, makul olmayan bir sebeple veya makul olmayan bir ölçüde gerçekleşirse, istisna kapsamını aşacak ve hak ihlali söz konusu olacaktır.

Üç adım testi, hak sahiplerinin yararı ile kamu yararı arasında denge sağlamada yol gösterici bir uygulamadır[14].

FSEK Kapsamında Örnekler

Aşağıda, FSEK’teki bazı istisnalar kapsamında gerçekleştirilebilecek ve üç adım testine uygun olabilecek bazı kullanımlara örnekler verilmeye çalışılmıştır.

Aşağıdaki örnekler sadece genel fikir verme amacıyla belirtilmiştir. Bilinmelidir ki, istisna kapsamındaki eser kullanımlarında her durum, kendi özel koşullarına göre değerlendirilmeli ve üç adım testine uygunluğu ancak bu şekilde belirlenmelidir.

İstisna kapsamında yapılacak tüm kullanımlar mevzuatta belirtilen koşullara göre yapılmalı, alıntı ve iktibaslarda kaynak gösterilmelidir.

  • Amerikan edebiyatının anlatıldığı bir kitapta Ernest Hemingway’in Yaşlı Adam ve Deniz adlı romanından kısa bir paragraf, anlatılan konuyu örnekleme amacıyla eğitim istisnası kapsamında hak sahibinden izin alınmadan kitaba alınabilir. Ancak romandan, örnekleme maksadını aşacak ölçüde alıntı yapılması veya hatta bütün romanın kitabın içerisine alınması vb. durumlar, üç adım testine aykırı olacak ve hak ihlali doğuracaktır. İstisnayı aşan kullanımlar için hak sahibinden izin alınması gerekir.
  • Türk şiirinin anlatıldığı bir kitapta örneğin Ahmet Hamdi Tanpınar’ın anlatıldığı bölümde ona ait tek bir şiir örnekleme amacıyla eğitim istisnası kapsamında hak sahibinden izin alınmadan kitaba alınabilir. Ancak birden fazla şiirini almak veya hatta bütün şiirlerini almak vb. durumlar, üç adım testine aykırı olacak ve hak ihlali doğuracaktır. İstisnayı aşan kullanımlar için hak sahibinden izin alınması gerekir.
  • Bir fotokopi merkezinde bir eserin bir kısmının veya tamamının hak sahibinden izin alınmadan çoğaltılması, öğrencilere dağıtılması veya satılması telif hakkı ihlalidir. Fotokopi merkezi bu çoğaltımı öğrencinin talebi üzerine şahsi kullanım istisnası kapsamında yaptığını ve hatta ücret almadığını ifade etse dahi, çoğaltımın kapsamı eserin normal kullanımıyla çeliştiği ve hak sahibinin meşru menfaatlerine makul olmayan ölçüde zarar getirdiği için üç adım testine aykırı olup şahsi kullanım istisnasını aşmakta ve hak ihlali oluşturmaktadır.
  • Türk resim sanatıyla ilgili bir kitapta örneğin Nuri İyem’i anlatırken ona ait tek bir tablonun resmi, konuyu örneklemeye yönelik açıklamalı şekilde hak sahibinden izin alınmadan kitaba konulabilir. Ancak çok sayıda veya hatta bütün tablolarının hak sahibinden izin alınmadan bir kitaba konulması, üç adım testine aykırı olacak ve telif hakkı ihlali oluşturacaktır.

Bu bilgi notunun derlenmesinde, 2016 yılında Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi’nde yayımlanan “Fikir ve Sanat Eserleri Hukukunda Üç Aşamalı Test” (Prof. Dr. Serap Helvacı, Ar. Gör. Eray Aksın Atar) adlı makaleden (http://dergipark.gov.tr/download/article-file/336881) ve Birliğimizin Hukuk Danışmanı Av. Abdullah Egeli’nin görüşlerinden yararlanılmıştır.


[1] http://www.telifhaklari.gov.tr/resources/uploads/2012/03/18/2012_03_18_349175.pdf

[2] https://wipolex.wipo.int/en/text/283693

[3] http://dergipark.gov.tr/download/article-file/336881

[4] https://www.wto.org/english/docs_e/legal_e/27-trips.pdf

[5] https://wipolex.wipo.int/en/text/295157

[6] https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:32001L0029&qid=1554448816571&from=EN

[7] http://www.europarl.europa.eu/doceo/document/A-8-2018-0245-AM-271-271_EN.pdf

[8] http://www.telifhaklari.gov.tr/resources/uploads/2012/03/18/2012_03_18_349175.pdf

[9] http://dergipark.gov.tr/download/article-file/336881

[10] http://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.3.5846.pdf

[11] http://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.3.5846.pdf

[12] http://dergipark.gov.tr/download/article-file/336881

[13] http://dergipark.gov.tr/download/article-file/336881

[14] http://dergipark.gov.tr/download/article-file/336881


Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

Categories

%d bloggers like this: