Posted by: bluesyemre | September 21, 2021

Liderin Bir de Karanlık Yüzü Var

Lider dediğimizde vizyon belirleyen, ortak hedefe yönelten, etkili iletişim kurabilen, tutarlı, adil, kişisel farkındalığı yüksek, duyarlı gibi birçok üstün nitelik aklımıza gelir. Liderler, ekibin motivasyonu, performansı, bağlılığı, iş tatmini gibi konularda birinci dereceden etkili olan kişilerdir. Dolayısıyla lider bize imrenilecek nitelikleri ve otoriteyi hatırlatır.  Liderin elinde işletme tarafından resmi olarak verilmiş veya kendi kişisel özelliklerinden kaynaklanan bir güç vardır. Ancak sahip olduğu bu etkileme ve yönlendirme gücünü olumsuz yönde kullanabileceğini unutmamak gerekir. Liderin hayranlık uyandıran özelliklerinin yanında işletme ve çalışan üzerinde olumsuz sonuçlar doğuran bir de karanlık yüzü vardır. Birey, grup ve işletme sıralamasıyla gittiğimizde liderin yıkıcı davranışlarının etki alanı oldukça geniştir. İş hayatında maruz kalabileceğimiz bu tür liderlik davranışlarını fark etmek ve sonuçları üzerinde kapsamlı şekilde düşünmek gerekir.

 Bugüne kadar liderin üstün nitelikleri araştırmalara konu olurken, liderliğin karanlık taraflarını ele alan araştırmalar da artık literatürde yer edinmeye başladı. Bu çalışmalarda liderin karanlık yüzü için farklı kavramlar kullanılmış olsa da hepsinin ortak özelliği liderin tehlikeli ve yıkıcı davranışları tanımlamış olmasıdır.

Küçük Tiran: Bu liderler otoritesini ve örgütsel gücünü takipçileri üzerinde baskı kurmak ve sindirmek için kullanırlar. Kendi fikirleri üstündür ve başkalarının görüşleri onlar için değersizdir. Küçümsedikleri ve aşağıladıkları astlarına kendi fikir ve önerilerini zorla benimsetmeye çalışırlar. Çoğunlukla küçük işletme patronlarında görebileceğimiz bu tavırlar karşısında kendilerini değersiz hisseden çalışanların o işletmede uzun süre çalışması zordur.

Narsistik Lider: Güce ve ilgiye sürekli ihtiyaç duyan, kendini fazlasıyla beğenen lider tipidir. Sahip olduğu nitelikleri her fırsatta ön plana çıkarmaya çalışır. Başkalarını küçümsemesine rağmen onlardan bağlılık bekler ve sözlerinin dinlenmesini ister. Rahatsız edici bir tarzı olmasına rağmen astları tarafından doğal bir lider olarak kabul edilmesi şaşırtıcı bir durumdur. İlk başta takipçileri üzerinde olumlu bir etki bıraksa da zaman geçtikçe bezdiren bir lider tipi karşımıza çıkar.

 İstismarcı Lider: Karanlık yüzünü düşmanca davranışları ile gösteren liderlik türüdür.  Astlarına sözlü veya fiziksel olarak düşmanca tavırlar sergileyen bu tür liderlere de günümüz işletmelerinde rastlamak mümkün. Kentucky Üniversitesi’nde bu alanda araştırmalar yapan Bennett J.Tepper istismarcı liderlik davranışlarını net bir şekilde tanımlar. Birlikte çalıştığı kişileri herkesin içinde eleştirme, onlara kaba davranma ve zorla iş yaptırma, astlarının istek ve beklentilerine duyarsız kalma bu tür liderlik davranışları arasındadır.

Zehirleyici Lider: Ahlak ve toplum kurallarını çiğnemeye meyilli, etik olmayan davranışları ile karşımıza çıkan liderlik türüdür. Araştırmacı Jean Lipman-Blumen makalesinde bu tür liderliği toksik olarak açıklar. Bu tür liderlerin davranışlarının arkasında kötü niyet saklıdır ve çevresindekileri ezerek başarılı olmak isterler. Yalan söyleme ve suça yeltenme konusunda tereddüt etmeyen, ekibindekileri birbirine düşüren, iftira atmaktan sakınmayan, insan kayıran, yeri geldiğinde şantaj yapan bir liderin, zehir saçarak işletmeyi ve ekibini çok kolay harcayabileceği ortadadır.

Yıkıcı LiderArt Padilla, Robert Hogan ve Robert B. Kaiser karanlık liderlik davranışlarının anlaşılması için çevre, takipçi ve lider ilişkisinin incelenmesi gerektiğini öne sürer. Çevre, lider ve takipçi etkileşiminden “yıkıcı liderlik” tarzının ortaya çıktığını ifade eder. Nefret ideolojisi, olumsuz geçmiş, güç, narsisizm ve karizma gibi faktörler yıkıcı liderlik tarzında belirleyicidir.

Ülkemizde de karanlık liderlik davranışları ile ilgili araştırmalar son yıllarda hız kazandı. Karanlık liderlik davranışlarını kültürümüze özel olarak tanımlayan, çalışanların bu davranışları nasıl algıladığını ortaya koyan çalışmalar iş dünyası için yol gösterici niteliktedir. Ufuk Başar, Ünsal Sığrı ve Nejat Basım’ın 2016 yılında yaptıkları araştırmada çalışanlarda psikolojik ve fiziksel problemlere yol açan karanlık liderlik davranışları üç başlıkta toplanmıştır. Her başlık altında yer alan davranış örnekleri çalışanların karanlık liderlik algısını yansıtır. Üzerinde düşündüğümüzde bu tür karanlık liderlik davranışlarını çeşitlendirmek mümkündür. Bu davranışlar şöyledir;

Zorbaca davranışlar: Aşağılamak, azarlamak, tehdit etmek, dalga geçmek, özel hayata müdahale etmek gibi davranışlar görülür.

Bezdirici davranışlar: Yapılan işi beğenmemek, fazla iş vermek, işi tamamlamak için az süre tanımak, hata aramak veya yapamayacağı işler vermek bu davranışlar arasında sayılabilir.

Samimiyetsiz davranışlar: Keyfi cezalar vermek, suçlamak, dedikodu yapmak, başkalarını kayırmak, başarıyı takdir etmemek, politik davranmak, yalan söylemek, adaletsiz davranmak sayılabilir.

Görüldüğü gibi liderliğin karalık yüzünü oluşturan davranışların işletmelerde ve birey seviyesinde yaratacağı tahribat büyüktür. Çalışanlar açısından değerlendirdiğimizde iş tatminsizliğine, performans düşüklüğüne, motivasyon kaybına yol açan faktörleri araştırırken, astın birinci dereceden bağlı olduğu lider davranışlarını yakın markaja almak gerekir. Özellikle iş tatmini açısından bakınca karanlık liderlik davranışları, çalışanın işine karşı olumlu/olumsuz duygularını etkileyecek en belirleyici unsurdur. Ülkemizde yapılan araştırma bulguları bu görüşü desteklemektedir.

İstanbul’da kamu veya özel sektörde en az 5 yıl çalışmış ve bir yöneticiye bağlı olan 240 kişi ile yürütülen araştırma bulguları karanlık liderlik davranışlarından bezdirici, samimiyetsiz ve zorbaca davranışlar ile iş tatmini arasında ters yönlü bir ilişki olduğuna işaret eder. İşletmelerde bu tür liderlik davranışları yaygınlaştıkça çalışanın işine ve iş ortamına yönelik olumlu duygularında azalma olduğu ve iş tatminsizliği yaşadığı ortadadır. Verilen cevaplardan anlaşılmaktadır ki karanlık liderlik davranışlarından en fazla zorbaca ve bezdirici türden olanlar iş tatminini olumsuz yönde etkilemektedir. Liderin yalan söylemesi, hakaret etmesi, sürekli hata araması, yapamayacağı işler vermesi, dalga geçmesi, aşağılaması çalışanlar üzerinde psikolojik ve fiziksel açıdan en yıpratıcı bulunan davranışlardır.  Araştırmada ele alınan konu iş tatmini olsa da bu tür davranışların, çalışan motivasyonu, bağlılığı, işten ayrılma eğilimi aynı zamanda işletme kültürü üzerinde uzun vadede yaratacağı sonuçları tahmin etmek zor değildir.

Sonuç olarak, karanlık liderliğin etki alanını ve araştırma bulgularını göz önüne alarak işletmelerde bazı önlemler alabiliriz. Özellikle iş tatmini ve motivasyonu arttırma konusunda stratejiler üretmeye çalışan kişilerin veya birimlerin, lider davranışlarını ve kişisel özelliklerini bilimsel yöntemlerle ölçme ve değerlendirme konuları üzerinde daha fazla durmaları gerekir. Liderlerin işe alım ve performans yönetim süreçlerinin, iş çıktıları yanında davranış odaklı değerlendirme kriterlerine göre yapılması büyük önem taşıyor. İşe alım ve terfi süreçlerinde değerlendirme ve geliştirme merkezi uygulamaları ile ölçüm ve takip süreci işletilebilir. Aynı zamanda 360 derece geri geribildirim sistemlerinin devreye alınması ile farklı kaynaklardan lider davranışları hakkında bilgi toplamanın da etkili olacağını söylemek mümkündür.

https://hbrturkiye.com/blog/liderin-bir-de-karanlik-yuzu-var


Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

Categories

%d bloggers like this: