Posted by: bluesyemre | March 29, 2022

Seçim Anketlerine Bakış; Bir Gri Konu #OzancanÖzdemir @OzancanOzdemir

Türkiye’de Ocak 2021/Mart 2022 arasında düzenlenen 157 anketin
aylara göre dağılımı ve ortalaması

Takvimler bize herhangi bir sürpriz gelişmenin olmadığı varsayımı altında Türkiye’de seçimlere 15 ay kaldığını gösteriyor. Ancak görece olarak hâlâ uzun kabul edilebilecek bu zaman aralığına rağmen sosyal medyadan yazılı ve görsel medyaya her ay en az bir kez seçim başlığı gündemdeki yerini alıyor. Kimilerine göre yavaştan kimilerine göre çoktan “seçim sathı mahallindeyiz. ”

Türkiye’de seçimler denince akıllara elbette pek çok şey geliyor. Afişler, mitingler, vaatler, yer yer argoya varan söylemler… Listeyi daha da uzatmak mümkün elbette. Yıllardır bu listede yer alan, ancak özellikle son dönemde veri bazlı politika yapmayı seven yeni nesil siyasetçi profili, sosyal medyada sıkça gündem faktörü olmaya başlaması başta olmak üzere çeşitli sebeplerle giderek ağırlığı artan bir madde daha var, anketler.

Türkiye tam olarak bir anket ülkesi desek, yanılmayız bence. Büyüklü küçüklü sayısız şirket çoğunlukla politika ve gündem eksenli olmak üzere düzenli olarak anketler düzenliyor ve bunları da ara ara ya da belirli periyotlar halinde kamuoyu ya da üyeleri ile paylaşıyor. Buraya kadar her şey güzel, ancak bu noktada bazı sorunlar elbette baş gösteriyor. İlk olarak Prof.Dr.Emre Erdoğan’ın kişisel Medium sayfasında yer alan “Anket Sonucu Okuma Sanatı” başlıklı yazısında yer verdiği soru ya da sorunla karşılaşıyoruz. “Bunun parasını kim verdi?” Biliyoruz ki siyasi parti ekseninde incelersek, partiler düzenli olarak farklı amaçlarla, yaptıkları siyasi bir hamlenin toplumdaki yansımasını ölçmek ya da mevcut potansiyellerini gözlemlemek vs., çeşitli araştırma şirketlerine belirli ücretler karşılığında anketler yaptırıyor. Bu da bazı şirketlerin bazı anketlerinin sonuçlarında istatistikte “yanlılık” dediğimiz bir sorunun açığa çıkmasına neden olabiliyor. Elbette ki tek sorun bu değil, bundan sonra işin “teknik” boyutu devreye giriyor.

İstatistiksel çıkarımın ilk adımı ulaşılması zor ve maliyetli, hatta bazen imkânsız olan, araştırma sorumuzun evreninden onu temsil edecek büyüklükte, ulaşması daha kolay ve daha düşük maliyette olan bir alt küme (örneklem) almak ve analizlerimizi bu örneklem üzerinden devam ettirmektir.

Türkiye’de kırsaldan merkeze milyonlarca seçmen mevcut. Bu büyüklükteki bir evreni temsil eden örneklemi seçmek de doğal olarak başlı başına büyük bir problem. Maalesef maruz kaldığımız seçim anketlerinin çoğu bu tip teknik detayları üstünkörü vermekle yetiniyor. Örneklemleri farklı büyüklüklere sahip olsa da hepsinin hata payı aynı. Ancak biliyoruz ki örneklem büyüklüğü arttıkça tahminin gerçek değere göre sapması azalır, siz buna farkı da diyebilirsiniz, belirli bir büyüklükten sonra da 0’a yakınsar. Tabii örneklem seçimindeki tek kriter büyüklüğü de değil, rassallık gibi ek kriterler de mevcut ancak. Bir de kararsızların dağıtılması var tabii ama bu kadar teknik detayla boğmayalım yazıyı. Bu noktada kamuoyu anketlerinde sıkça rastlanan hatalarla ilgili daha fazla bilgi için Dr. Ferhat Değer’in “Türkiye’de Anket Şirketlerinin Yaptığı Sık Hatalar Neler?” başlıklı yazısını önermeden de geçmeyeyim.

Kısacası Türkiye’deki seçim anketlerinin çoğu için çok güvenilir demek biraz zor doğrusu. İşin mutfağında elbette süreci kurallarına göre götüren şirketler vardır ancak götürmeyen şirketlerinde varlığını inkâr edemeyiz gibi. O yüzden birazdan konuşacaklarımızın yanılma payının olduğunu unutmayın.

Ancak nispeten de olsa bu sorun ya da sorunların önüne geçmek için istatistikte yer alan ve aslında “Kalabalığın Bilgeliği”* ( the wisdom of the crowd) fikrine dayanan torbalama (Bagging) tekniğinin ana prensibini kullanarak son 15 ayda düzenlenen anketlerin bir derlemesini yapmak istedim. Şöyle anlatmam gerekirse farklı şirketlerin Ocak 2021’den Mart 2022’ye kadar açıkladıkları seçim sonuçlarının her aya göre ortalamasını alarak olası hatalı sonuçların etkisini azaltmaya çalıştım.

Türkiye’de derlenmiş veriye ulaşmak oldukça güç. Bu seçim anketleri için de geçerli elbette. Ancak Wikipedi’de biri ya da birileri tarafından düzenlenen bir sayfa bu işin arşivi tutuluyor. Elbette tüm anketleri kapsamıyor bu sayfa, ama yine de “ Europe Elects” oluşumuyla birlikte Türkiye’ye dair seçim verilerinin derlendiği iki oluşumdan biri bildiğim kadarıyla.

Bu yazıda kullandığım verileri veri kazıma (web scrapping) yöntemi kullanarak bu sayfadan aldım, R Studio programı ile de görselleştirme ve betimleyici istatistikleri çıkardım. İşin kod kısmına merak duyanlar benimle iletişime geçmekten çekinmesin lütfen.

Elbette bir siyaset bilimci gibi detaylı analizler yapmayacağım, yapamayacağım. Sadece Tukey’in “İstatistikçi olmanın en güzel yanı herkesin arka bahçesinde oynayabilmektir.” sözünden hareketle veri okuryazarlığımı kullanarak biraz da hafızamın yardımıyla sayısal sonuçlar ve ara ara onun olası nedenlerine değinmeye çalışacağım.

Bu uzun girişin ardından hâlâ sıkılmadıysanız ve buradaysanız, hadi başlayalım…

Bu yazıda 15 ayda düzenlenen toplam 157 anket dikkate alındı. Anketlerin zamana ve şirketlere göre dağılımını aşağıda inceleyebilirsiniz.

Sonuçları incelerken hem kararsızlar dağıtılmadığında hem de kararsızlar dağıtıldığında senaryolarını inceleyeceğiz. Aşağıda gördüğünüz grafiklerdeki partilere ait renklerdeki noktalar şirketlerin o ay için o partinin sahip olduğu oy oranını gösterirken çizgiler ise her ay o partinin anketlerdeki oy oranlarının ortalamasını temsil ediyor.

İsterseniz kararsızlarla ve kararsızların dağıtılmadığı durumdaki partilerin oy oranları ile başlayalım…

Ocak 2021’den Mart 2022’ye kadar düzenlenen anketlere göz attığımızda son dönemlerin “popüler” kitlesi kararsızlar üçüncü büyük parti olma hüviyetini bırakıp Mart ayında “ana muhalefete” oynar büyüklüğe erişmiş. Bu kitlenin özellikle Ocak 2022’den beri düzenli bir artış sergilemesi mevcut partilerin ya da bu havuza oynamak isteyen partilerin 2022’nin başından beri gütmüş olduğu politikaların en azından şimdilik başarılı olmadığını ya da bu seçmeni etkilemediğini söylüyor. Bu havuzdaki kitleyi yakalamak isteyen partilere, toplumun problemleri sıralamasında ilk 2’deki yeri değişmeyen ve TÜİK’in açıkladığı verilerle de konfirme edilebilen ekonomik ve istihdam kaynaklı sorunlara yönelik vaatler ya da projelere ya daha fazla önem vermeleri ya da hali hazırda sahip oldukları proje ve vaatleri daha iyi bir şekilde anlatmaları, yani doğru bir “siyasi iletişim” stratejisi gütmeleri önerilebilir. Bu çıkarım elbette Amerika’nın yeniden keşfi değil ancak tekrar yazmakta da bir beis yok gibi görünüyor. Ancak şunu da unutmamak gerekir ki, her ne kadar ana etmenlerden biri olsa da ekonomi, kararsızları karakterize eden tek faktör değil. Temsiliyet, bağlılık, protesto gibi çeşitli etmenler de bu kesimi karakterize eden diğer faktörler. Kamuoyunda genellikle kararsızların sadece iktidar bloğundan meydana geldiğine dair bir algı olsa da grafiğe baktığımızda ana muhalefet partisinin seçmeninin de bu kitlede kayda değer bir büyüklüğe sahip olduğunu Haziran ve Aralık 2021 dönemlerindeki anket ortalamalarına bakarak söyleyebilmek mümkün.

Sonuç olarak son 3 aydaki artış bize partilerin 2021 yılında kendisini destekleyeceğini açıklayan seçmenlerin de bir bölümünün şu an kendisini gri bölgeye aldığını söylüyor. Mutlaka partiler bununla ilgili çalışmalar yürütülüyordur ancak yöntemlerini tekrar gözden geçirmeleri önerilebilir.

Öte yandan Ocak 2021-Mart 2022 tarihleri arasında, iktidar partisinin karasızların dağıtılmadığı senaryo altındaki veri tabanında yer alan anket sonuçlarının ortalamaları alındığında Ocak 2021’de ortalama %31.1 olarak hesaplanan oy oranın Mart 2022’de %25.1’e gerilediği görülmektedir.

Ana muhalefet partisinin oy oranlarında ise Ocak 2021’de %20.4’le başladığı sürecin Aralık 2021’de %24’e kadar yükselse de son 3 ay içinde düşüş göstererek %22’ye düştüğünü, ancak Ocak 2021’e kıyasla ortalama oy oranında olası bir artış olduğunu söylemek mümkün. Bu artış CHP’nin veri tabanında yer alan tüm partiler içinde Ocak 2021-Mart 2022 arasında oylarını en fazla arttıran parti olduğunu gösteriyor.

İYİ Parti ise başladığı noktaya geri gelen partilerden. Ocak 2021’de ortalama %10.6 olarak hesaplanan oy oranı her ne kadar Ağustos 2021’de %12.4’e yükselse de Kasım 2021’den bu yana azalarak %10.2’ye gerilemiş durumda. HDP’nin bu periyotta oy oranında kayda değer bir değişim olmazken, MHP’nin Ocak 2021’de ortalama %7.47 olarak hesaplanan oy oranının Mart 2022’de %6.43’e gerilediği görülmektedir.

Veri tabanında yer alan ve oy oranı açısından ilk 5 partinin gerisinde olan Saadet Partisi, Deva Partisi, Gelecek Partisi ve Memleket Partisi’nin oy oranlarını Ocak 2021’e göre, Memleket Partisi için başlangıç zamanı Mayıs 2021, kıyasladığımızda oyunu arttıran tek partinin Saadet Partisi olduğu görülmektedir. Ocak 2021’de yapılan anketlerdeki ortalama oy oranı %0.8 olan Saadet Partisi, bu oy oranını Mart 2022’de %1.1’e yükseltmiş durumda. %1’i geçen her partinin aktif bir ağırlığa sahip olacağı düşünüldüğünde Saadet’in bu barajı geçebildiğini görüyoruz.

Öte yandan bu 4 parti içinde en dramatik düşüşü yaşayan iki partinin Gelecek ve Memleket Partileri olduğunu göze çarpıyor. Ocak 2021’de ortalama oy oranı %1.67 olan Gelecek Partisi, kararsızların dağıtılmadığı senaryo altında bu oy oranının üstüne hiç çıkamazken, Aralık 2021’de %1.53’e tekrar yükselen oy oranının Mart 2022’de %0.7’ye gerilediğini görüyoruz. Benzer bir durum Memleket Partisi için de geçerli. Mayıs 2021’de %1.85’le başlayan partinin Şubat 2022’de veri tabanındaki anketler içerisindeki ortalaması kararsızlar dağıtılmadığında %0.533.

Son olarak Deva Partisi’ne baktığımızda ise Ocak 2021’de ortalama oy oranı kararsızlar dağıtılmadığında %2.24 olarak hesaplanıyor. Aralık 2021’de Kasım’a göre %0.6’lık gibi şu anki konjonktürde ciddi sayılabilecek bir artışla %3.42’yi görse de Aralık’tan itibaren düzenli bir düşüş gösterdiğini ve Mart 2022 içinde düzenlenen anketlerdeki ortalama oy oranının %2.07’ye düştüğü görülmektedir.

Meclis’e getirileceği duyurulan yeni seçim yasasındaki %7’lik baraj kıstasına göre değerlendirme yaptığımızda da, kararsızların dağıtılmadığı durumda, ortalama oy oranlarına göre AKP, CHP, İYİ Parti ve HDP’nin kararsızlar dağıtılmadığında bile bu barajı geçebileceği görülürken, listede yer alan diğer partilerin bu barajın altında kaldığını görüyoruz. Ancak dediğim gibi, bu kararsızların dağıtılmadığı senaryo altındaki bir durum.

Gelin isterseniz şimdi de kararsızlar dağıtıldığındaki senaryoya bakalım. Burada işler biraz değişebilir, çünkü veri setinde bazı anket firmalarının sadece kararsızlar dağıtıldığı senaryo altındaki sonuçları mevcuttu.

İktidar partisinin Ocak 2021’de kararsızlar dağıtıldığındaki anket sonuçları kullanılarak hesaplanan ortalama oy oranını %36.6 olarak hesaplarken, bu oy oranının Mart 2022’de %31.3’e gerilediğini görüyoruz. Kasım 2021’deki ortalama oy oranının %32.1 olduğunu düşünürsek 4 aydır süren “düşük hızda” bir azalma olduğunu söylemek mümkün. Ayrıca Temmuz 2021’de %34.4’e yükselen oy oranından sonraki tüm oy oranlarının da 2002 seçim sonucu olan %34.8’in altına kaldığını söylemek mümkün.

Kararsızların dağıtıldığı senaryo altında da 15 aylık periyod içerisinde oyunu kayda değer bir şekilde arttıran tek partinin CHP olduğunu söylemek mümkün. Ocak 2021’de ortalama oy oranı %23.6 olan parti, Aralık 2021-Şubat 2022 arasında %27’nin üzerine çıkan oy oranıyla 1995’ten bu yana sahip olduğu genel seçim performanslarını geçmiş görünüyor. Ancak partinin Mart 2022’deki anketler baz alındığında hesaplanan ortalama oy oranı bu üç aylık döneme göre düşüş göstererek %26.4 olarak hesaplandı. 1 ay içerisinde %0.9’luk kayda değer bir düşüşün nedenlerini araştırmak gerekebilir.

İYİ Parti için kararsızların dağıtılmadığı senaryo altında söyleyebileceklerimizi kararsızların dağıtıldığı senaryo altında da söylemek mümkün aslında. Ocak 2021’de ortalama %13 olarak hesaplanan oy oranını, Ağustos 2021’de %14.8’i görmüş olsa da Kasım ayından Şubat 2022’ye kadar düzenli bir düşüşle %13.2’ye gerilemişti. Ancak partinin Mart 2022’deki anket ortalamaları sonucu bir önceki aya göre %0.7’lik artışla %13.9’a yükselmiş duruyor.

Son iki paragrafı baz aldığımızda Şubat 2022’den Mart 2022’ye CHP’den İYİ Parti’ye bir oy geçişi olabileceğini söylesek pek yanılmış olmayız bence.

HDP’nin kararsızlar dağıtıldığında da oy oranında kayda değer bir değişim olmazken(Ocak 2021: %9.94, Mart 2022: %10), MHP’nin kararsızlar dağıtıldığında Ocak 2021’de ortalama %9.23 olarak hesaplanan oy oranının Mart 2022’de %8.28’e gerilediği görülmektedir.

Kararsızların dağıtıldığı senaryolar altında Saadet Partisi, Gelecek Partisi, Memleket Partisi ve Deva Partisi dörtlüsü içinde ise Ocak 2021-Mart 2022 kıyasında oylarını arttıran iki parti var; Saadet Partisi ve Deva Partisi. Ocak 2021’de ortalama oy oranı %1.09 olan Saadet Partisi’nin Mart 2022’deki ortalama oy oranı %1.36. Saadet Partisi ayrıca bu dört parti içinde Aralık 2021’den bu yana oyunu arttıran tek parti.

Deva Partisi’nin ise Ocak 2021 anketleri kullanılarak hesaplanan ortalama oy oranı %2.64 olurken bu oran Mart 2022’de %2.92’ye yükselmiş durumda. Ancak partinin Aralık ayındaki ortalama oy oranın bu 15 aylık periyod içerisindeki zirve noktaları olan %3.65’e yükseldiğini hatırladığımızda son 3 ay içerisinde ortalama %0.73’lük bir oy kaybettiğini söylemek mümkün.

Öte yandan kararsızların dağıtıldığı veriler kullanıldığında Gelecek Partisi’nin oy oranındaki değişim bir önceki senaryodan biraz farklı. Ocak 2021’de ortalama %1.93 olan partinin oy oranının Mart 2022’de %1.9’a gerilediğini görüyoruz. Ancak Aralık ayında son 15 aydaki en yüksek oy oranı olan %2.07’ye yükseldiğini hatırlatmamız gerekirse Gelecek Partisi için de son 3 ay içinde ortalama oy kaybı %0.17 olarak hesaplanıyor.

Memleket Partisi içinse kararsızlar dağıtıldığında da dağıtılmadığı duruma göre benzer bir senaryo mevcut. Kurulduklarında en yüksek oy oranına sahip olan parti zaman içerisinde asla o noktaları tekrar göremedi ve düzenli bir şekilde gerileme gösterdi. Mayıs 2021’de veri tabanında yer alan anketlerdeki ortalama oy oranı %1.6 olan partinin Mart 2022’deki ortalama oy oranı %0.56.

Son olarak veri tabanında ismi yer almayan ve Diğer olarak adlandırmak zorunda kaldığım partilerin ortalama oy oranlarında da bir artış söz konusu. Ocak 2021’de bu listede yer almayan partilerin ortalama oy oranları %1.94’ken Mart 2022’de bu oran %3.54’e yükselmiş durumda ve bu grubun oy ortalaması Kasım 2021’den bu yana da düzenli bir artış gösteriyor. Kısacası ama mecliste grubu olan 5 partiden ama diğer 4 partiden bu diğer kategorisinde yer alan partilere örneğin TİP, YRP ya da ZP, bir oy geçişi olduğunu söylemek mümkün.

Biraz uzun bir yazı oldu, buraya kadar gelebilenleri bile tebrik etmem gerekir. Ancak son olarak bahsetmek istediğim bir sonuç daha var; ittifaklar. Aşağıda yer alan grafik yine Ocak 2021-Mart 2022 arasındaki anketlerde Cumhur (AKP+MHP), Millet (CHP+İYİP+SP) İttifakları ve diğer partilerin ortalama oy oranlarını ve oy oranlarının dağılımını gösteriyor.

Ocak 2021’de ortalama %45.85 olarak hesaplanan Cumhur İttifakı’nın oy oranının %39.67’ye gerilediğini görüyoruz. Millet İttifakının ise Ocak 2021’de ortalama %37.32 olarak hesaplanan oy oranı Mart 2022’de %41.5 olarak hesaplanıyor.

Bu iki ittifakın oy oranı ilk olarak Haziran’da birbirine çok yaklaşsa da (Cumhur: %40.83, Millet: %40.76), Cumhur İttifakı’nın Ekim’e kadar önde gittiğini görüyoruz. Ekim ayında ortalama %41.69 oy oranına ulaşan Millet İttifak’ı o tarihten itibaren seçim anketlerinde ilk sırada.

Ekim ayından sonraki periyoda bakarsak eğer Ocak 2022’e kadar aradaki farkın arttığını ancak özellikle Mart 2022’e bu farkın azaldığı görülmektedir. (Son Fark: %1.82) Tabii henüz resmi bir deklarasyon olmadığı için Millet İttifak’ı oyları sadece CHP, İYİ Parti ve Saadet Partisi’nin oylarından oluşuyor. Deva ve Gelecek Partilerinin de olası bir katılımı durumunda bu fark artabilir ya da sabit de kalabilir. Çünkü Deva ve Gelecek’e oy verip ittifaka soğuk bakan bir kesimin de varlığı da bilinen bir gerçek. Son olarak bu iki ittifak arasındaki kıyaslamaya bir de Cumhurbaşkanlığı seçimini de dahil edersek, %50 için herkesin malumu olduğu üzere aslında grafikte Diğer olarak gösterilen bloktan oy alması gerekiyor.

Sonuç olarak Ocak 2021 ve Mart 2022 arasındaki anket sonuçlarının aylara göre ortalamalarını hesapladığımızda çizmiş olduğumuz tabloda bu süreç içerisinde CHP hariç diğer partilerin Ocak 2021’e göre ya çok az bir oy artışı yaşadığını ya da oy kaybettiğini söylemek mümkün. İktidar partisinin Ocak 2021’den itibaren ortalamada oy kaybı yaşadığını ancak bu düşüş hızının azalıp durağanlaşmaya başladığını da söyleyebiliriz. Aralık 2021’de o dönem ki kur artışı ve zam kaynaklı ekonomik sorunlar nedeniyle çoğu muhalefet partisinin en yüksek oy oranına sahip olduğunu ancak belki de gerekli siyasi hamleleri ya da iletişimi yapamamaları, kısacası toplumdaki o momentumu devam ettirememeleri dolayısıyla Aralık 2021’den Mart 2022’ye kadar düzenli sayılabilecek kısmi bir oy kaybı yaşadığı görülmekte. Son olarak, yazının başında da söylediğim gibi bugün Türkiye’de ana muhalefete oynayacak bir büyüklüğe sahip kararsız ve oy kullanmayacak seçmen var ve bu seçmen grubu seçim denkleminin en etkili faktörü belki de. Bu havuzdan hem parlamento hem de Cumhurbaşkanlığı seçimi için en çok oyu alan parti/ittifak seçimin kazananı olacaktır.

Dediğim gibi Türkiye’de anketler biraz gri bir konu. Bu yazıda elimden geldiğince bu griyi yazıyı okuyacak kimileri için siyah kimileri içinde beyaz olarak algılanabilecek bir şekilde netleştirmeye çalışsam da bu yazıdaki hesaplamaların ve çıkarımların bir hata payı olduğunu göz ardı etmemek gerek. Şu bir gerçek ki güvenilir seçim anketi, seçimin kendisidir.

*Kalabalığın bilgeliği: Bu fikir bir konu hakkında geniş insan gruplarının bireysel uzmanlardan kolektif olarak daha akıllı olduğu iddaa eder.


Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

Categories

%d bloggers like this: